Shree Shantadurga Kunkallikarin Saunsthan

महाजन

श्री शांतादुर्गा कुंकळ्ळीकरीण मंदिराचे १२ वांगडी

श्री शांतादुर्गा कुंकळ्ळीकरीण मंदिराचा आध्यात्मिक वारसा हा ‘वांगडी’ किंवा ‘बारा गावकर’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या १२ प्राचीन क्षत्रिय कुटुंबांच्या भक्कम पायावर आधारलेला आहे. ही कुटुंबे या मंदिराचे ‘महाजन’ असून, मंदिराच्या परंपरा, पूजा-अर्चा आणि व्यवस्थापन जतन करण्याची पवित्र जबाबदारी ऐतिहासिक काळापासून त्यांच्यावर सोपवण्यात आली आहे.

उगम आणि संरचना

या बारा वांगड्यांना पारंपारिकपणे ‘नाईक देसाई’ या पदव्यांनी ओळखले जात असे; या पदव्या त्यांना पूर्वीच्या राजघराण्यांच्या लष्करी व्यवस्थेशी असलेल्या संबंधांमुळे प्राप्त झाल्या होत्या. प्राचीन काळी, हे १२ वांगडी केवळ मंदिराचा आणि गावाचा कारभारच पाहत नव्हते, तर ते त्यांच्या कुलदेवतेशी – श्री शांतादुर्गा कुंकळ्ळीकरीणशी – अतूट भक्तीने जोडलेले होते. त्यांना आपल्या गावाची निर्माती आणि रक्षणकर्ती मानून ते तिची मनोभावे पूजा करत असत.

पवित्र उगम: एक दंतकथा

एक अत्यंत आदराची स्थानिक दंतकथा आपल्याला एका ‘सत्पुरुषा’बद्दल सांगते, जे एक पूर्वज होते आणि ज्यांना श्री शांतादुर्गा देवीचा दृष्टांत झाला होता. देवीने त्यांना ‘तळेभात’ येथील एका पवित्र तळ्यात तिचे अस्तित्व शोधून तिची पूजा-अर्चा आणि विधी प्रस्थापित करण्यासाठी बारा क्षत्रिय कुटुंबांना एकत्र आणण्याची आज्ञा दिली होती.

काहींच्या मते या सत्पुरुषाचे मूळ दक्षिण भारतात होते. त्यांना दोन पत्नी आणि सात पुत्र होते, जे पहिले सात महाजन परिवार बनले. ही संख्या बारा पूर्ण करण्यासाठी, त्यांनी जवळच्या प्रदेशांतील पाच अधिक क्षत्रिय मित्रांचा शोध घेतला.

बाणावलीहून सिद्धपुरुष आले, जे कात्यायनी बाणेश्वरचे निस्सीम भक्त होते.

मडगावहून, माकाजी दामोदर यांचे वंशज लोको नाईक हे नववे महाजन बनले.

सावंतवाडीहून कालपुरुष आले, जे ‘बांदकर’ म्हणूनही ओळखले जातात.

कारवारमधील माजली येथून रावणो परिवार आला, जे नारायण आणि नवदुर्गेचे भक्त होते.

तसेच कारवारमधील भेकलो परिवार कुंकळ्ळीत स्थायिक झाला, ज्यांची कुलदेवता सातेरी रामेश्वर होती.

१२ वांगड्यांची नाव:

कुंकळ्ळी येथील बारा वांगडी परिवार खालीलप्रमाणे आहेत:

१. महाल (Mahal)
२. शेटकर (Shetkar)
३. नाईक (Naik)
४. मोंगरो (Mongro)
५. शेट/सोंबरो (Shet/Sombro) ६. थोंबडो (Thombdo)
७. परब/पोरबो (Parab/Porbo) ८. सिद्धकाली (Siddhkali – सिद्धपुरुषाचे वंशज)
९. लोकोकाली (Lokokali – लोको नाईक यांचे वंशज)
१०. बांधकार (Bandhkar – कालपुरुषाचे वंशज)
११. रवणो (Ravno)
१२. भेकलो (Bheklo)

यांपैकी प्रत्येक कुटुंब अभिमानाने आपले पूर्वजांचे आडनाव जपून आहे आणि गावाच्या दैवी वारशाचा जिवंत दुवा म्हणून कार्य करत आहे.

महाजनांची भूमिका

या बारा महाजन कुटुंबांनी पिढ्यानपिढ्या मंदिराचे प्रशासन, धार्मिक विधींचे आयोजन आणि पारंपारिक नियमांचे पालन करण्याची जबाबदारी सांभाळली आहे. या कुटुंबातील प्रत्येक पुरुष सदस्य सज्ञान झाल्यानंतर ‘गावकर’ आणि ‘महाजन’ बनतो, ज्याला मंदिर आणि गावाच्या निर्णयप्रक्रियेत पूर्ण अधिकार प्राप्त होतात.